viernes, 13 de diciembre de 2013

Ensinanzas artísticas superiores e universidade


Ensinanzas artísticas superiores: un pulo necesario

[Non imos parar ata conseguilo. Nelson Mandela pasou máis de 25 anos no cárcere pero na fin as súas ideas gañaron. 

Nós seguiremos o seu exemplo. Non pararemos de loitar polo que é xusto e necesario.]

Con data do 13 de xaneiro de 2012 a Sala do Contencioso-Administrativo do Tribunal Supremo ditaba unha sentencia na que estimaba de forma parcial a impugnación por parte da Universidade de Granada do Real Decreto 1614/2009, que establecía a ordenación das ensinanzas artísticas superiores reguladas na Lei Orgánica 2/2006, de 3 de maio de Educación (LOE). A demanda da Universidade de Granada, nacida na súa Facultade de Belas Artes, explicábase no feito de que as ensinanzas artísticas conducisen a un título de Grao que xa existía na dita universidade (Conservación e Restauración de Bens Culturais).

Por non estendérmonos nunha historiografía que ocupa varias décadas e que mesmo se remonta ao desenvolvemento daLei Moyano de 1857, sinalaremos a Lei Orgánica precedente (LOXSE) como a orixe recente do problema. Nesa norma foron equiparadas por fin as titulacións artísticas ás universitarias (licenciado ou diplomado, segundo os casos), pero sen modificar a regulación funcional, que mantiña a equivalencia dos centros que as imparten con institutos de bacharelato ou de formación profesional. Máis alá desa aberración lexislativa (da que son responsables tanto PP coma PSOE), o problema aumentaba cunha ordenación académica que limitaba o recorrido académico das ensinanzas artísticas ao segundo ciclo, obviando a importancia do terceiro ciclo, xa considerado pero non desenvolvido pola LOXSE, e do doutoramento, restrinxindo así a investigación nas disciplinas artísticas ao que cada docente puidese facer pola súa conta e cos seus recursos.

Esa equiparación -limitada ás titulacións- impediu que os centros e as propias ensinanzas ocupasen un espazo adecuado ao seu carácter superior, como si ten acontecido con outras ensinanzas que se integraron na universidade: Belas Artes, Educación Física e Deportiva, Enfermería, Fisioterapia, ou Mariña Civil. Prexuízos contra os creadores da cultura, da música, das artes escénicas? Seguramente si, e moitos.

A sentencia do Tribunal Supremo, impecable na súa argumentación, deixa a un elevado número de estudantes de toda Galicia sen a titulación de Grado na que se matricularon, e sen que a Consellería de Cultura, Educación e Ordenación Universitaria tivese tomado algunha iniciativa nalgunha dirección. O Ministerio de Educación, co apoio do PSOE, por boca da súa portavoz Soraya Rodríguez, propón na LOMCE a recuperación do “Título Superior” previsto na LOE, similar ao xa contemplado na LOXSE, e que terá unha equivalencia, iso é o que di a letra, “a todos os efectos”, ao título de Grao.

Non deixa de ser curioso que o Partido Popular teña renunciado á súa vella proposta, incluída no programa electoral de 2008, de integrar as ensinanzas artísticas superiores na universidade, ou que o Partido Socialista Obreiro Español, desde as instancias da súa dirección federal, insista con teimosía nun esquema caduco e fracasado, sabendo como sabe o PSOE que moitos militantes e moitas federacións apostan pola universidade. Son, todo hai que dicilo, vellos amigos de Rubalcaba, ancorados no pasado e en prexuízos contra a universidade, os que insisten en negar a posibilidade da universidade.

¿Unha titulación equivalente a todos os efectos? Esa é a cuestión que se haberá de dirimir en breve, por canto nos últimos anos un grupo crecente de universidades veñen implantando títulos de grao en todas as especialidades propias das ensinanzas artísticas. É probable que co tempo os graos teñan preferencia en determinados concursos públicos nos que se dea prioridade a titulacións universitarias como xa aconteceu en varios casos. Moi recentemente a Dirección Xeral de Profesorado da Generalitat de Cataluña establecía que en determinados concursos se terían en conta as titulacións estritamente universitarias, como se pode ver en escrito firmado por Don Alberto del Pozo Ortiz, con data do 12 de xullo de 2012, en resposta a unha carta de Don Carles de La Rosa, representante da Plataforma per als Titulats Superiors en Art Dramàtic i en Dansa.

Tememos que algo similar poida ocorrer en Europa, pois nos países acollidos ao EEES nos que unha mesma especialidade de estudos se imparte en institucións diversas, a titulación ten, sen embargo, a mesma denominación. Así a Royal School of Dramatic Art ofrece un BA en Interpretación que é a mesma titulación que ofrece a Central School of Speech and Drama, aínda que a primeira estea adscrita academicamente ao King’s College e a segunda forme parte da University of London. Os títulos que ofrece o Rose Bruford College de Londres tamén son validados academicamente por universidades, a de Manchester no caso do BA, e a de Londres no caso do MA. Outro tanto ocorre coas ensinanzas superiores de danza, deseño, música ou conservación e restauración de bens culturais. En Europa un Grao é un BA, pois esa é a denominación común: Bachelor of Arts.

Non deberiamos esquecer, en  ningún caso, que a norma que establece a equivalencia entre títulos é española, non europea, polo que ben podería ocorrer que non todos os títulos tivesen a mesma validez, sobre todo os non universitarios. É máis, as mesmas universidades que no seu día impugnaron o Real Decreto 1614/2009, poderían impugnar a necesaria corrección do Real Decreto 1027/2011, de 15 de xullo, que establece o Marco Español de Cualificacións para a Educación Superior, e os títulos superiores en ensinanzas artísticas poderían acabar no nivel 1, cos ciclos formativos de grao superior.

Situados aquí poderíamos afirmar que en España se está lexislando contra os naturais do país, por canto se abre a porta a que os títulos superiores en ensinanzas artísticas non teñan un recoñecemento automático no EEES, o que implicaría que os nosos titulados tivesen que iniciar o lento, custoso e non sempre favorable trámite de recoñecemento de titulacións, se deciden iniciar un periplo europeo ou americano.

Fronte a esta situación, ¿cabe imaxinar una proposta de resolución que beneficie a todas as partes implicadas, incluíndo a administración educativa? Honestamente creemos que si, e a resposta vén dada polos exemplos antes aludidos, como é o mapa da ensinanza superior de países coma o Reino Unido, Alemaña o Polonia.

Ao noso modo de ver, a clave radicaría na adscrición dos centros e das súas titulacións ás universidades, co que os títulos, pasando o proceso de verificación, serían universitarios de pleno dereito, e esa adscrición tamén implicaría notables melloras no funcionamento dos centros, dado que os centros adscritos deberían rexerse pola normativa universitaria. O Ministerio de Educación mesmo podería promover unha mellora substantiva do marco laboral do profesorado equiparándoo, nun primeiro momento, ao que rexía para os profesores e catedráticos de escola universitaria en cuanto a funcións, responsabilidades e retribucións. Por moito que o proceso implicase algunhas modificacións normativas, os resultados previsibles compensarían todo ese traballo. Pero tamén debemos dicir que as universidades non poden ser alleas a todo este conflito en tanto deberían considerar o prexuízo que se está causando a un elevado número de estudantes, vítimas dunha falta absoluta de pericia no ámbito da organización académica e escolar.

Ao mesmo tempo, iso permitiría a posta en marcha de estudos específicos de Posgrao, outra das graves carencias que presenta o sistema educativo español, onde non é posible realizar doutorados en determinadas disciplinas, cando menos na ensinanza pública. Igualmente dificulta a creación de grupos de investigación competitivos nos centros superiores dada a imposibilidade de acreditar a carreira docente e investigadora que si poden acreditar os docentes universitarios (sexenios de investigación, teses doutorais dirixidas, participación en grupos competitivos…). Unha situación que impide de forma clara dar cumprimento ao establecido na Disposición adicional quinta do Real Decreto 1614/2009, en relación con “programas de investigación no ámbito das disciplinas que lle son propias”. En ambos casos, os estudios de posgrao e os grupos de investigación, hai un prexuízo notable para o alumnado, para o profesorado e para os centros (que non poden acceder a importantes recursos de todo tipo), e anúlase a posibilidade de que todos eles poidan contribuír ao desenvolvemento de coñecemento vinculado coa innovación, a creación ou a conservación de patrimonio artístico. Todo o que cada quen poida facer vaino facer a título individual e con recursos propios, sen ningún tipo de axuda institucional.

Pero o compromiso persoal non sempre abonda. As dificultades para promover a investigación nos centros superiores de ensinanzas artísticas aumentan aínda máis, se cabe, se consideramos a normativa máis recente. En efecto, o Real Decreto 99/2011, de 28 de xaneiro, polo que se regulan as ensinanzas oficiais de doutorado, establece os procedementos para a implantación de estudos de doutorado, que demandan uns requisitos que a día de hoxe nin os centros superiores de ensinanzas artísticas nin o seu profesorado poden acreditar LEGALMENTE (non por falta de méritos), en tanto en ningún caso o profesorado de tales centros pode acreditar a experiencia investigadora seguindo o procedemento habitual (sexenios) propio do profesorado universitario; nalgúns casos, como en Arte dramática, nin existe esa área de coñecemento entre as que se contemplan na docencia na universidade. Por outro lado, nin os centros nin o seu profesorado están en condiciones a día de hoxe de participar en programas de I+D+i, pola simple razón de que non se consideran centros de investigación.      

Os máis escépticos farían ben en lembrar que as más prestixiosas universidades do mundo (Yale, Princeton, Columbia, Cornell, Stanford, Bristol, Warwick, etc.) inclúen na súa oferta educativa ensinanzas artísticas. Por outra parte, conviría recordar que en toda América, de Canadá a Chile, ademais de Europa enteira, estas ensinanzas son parte da oferta universitaria o dela dependen, e onde non é así, o proceso de integración xa se puxo en marcha, por razóns evidentes. Farían ben en comprobar, por outro lado, a sensible mellora que teñen vivido centros que non hai moito se integraron na Universidade, como a Central School of Speech and Drama de Londres, que en 2005 se integra na University of London como unha das súas facultades, incrementando desde aquela e de forma exponencial a súa oferta educativa de grado e posgrao, incluíndo o doutorado.

Non operar con esa lóxica supón situarse nun territorio máis propio da formación profesional, cunha titulación en proceso de degradación e non equiparable, de forma automática en Europa (como si vai ocorrer co Grao), pero tamén coutar, de forma radical, as posibilidades de mellora e progreso dos centros, do seu alumnado e do seu profesorado. Supón ademais deixar en mans das universidades, sobre todo das privadas, a organización de estudos de grao, e, por conseguinte, os de posgrao e de doutorado.

A adscrición a unha universidade podería ser permanente, sobre todo no caso daqueles centros que desexan preservar a súa identidade por razóns varias. Pero esa simple adscrición xa facilitaría de forma substantiva a mellora e a adecuación da súa oferta educativa, sobre todo se no decreto de adscrición que debería elaborar o Ministerio de Educación, por pura lóxica de cohesión territorial, se considera a necesidade de optimizar recursos e servizos, desde as bibliotecas ata as oficinas de mobilidade. En outros casos, esa adscrición inicial podería dar lugar -a curto ou medio prazo- a unha plena integración, polo que as vantaxes serían a todas luces notables, pois a integración facilitaría o pleno desenvolvemento del enorme potencial que atesouran os centros.

Tanto o Ministerio como as Comunidades Autónomas teñen diante súa, coa colaboración necesaria e xenerosa das universidades, a posibilidade de solucionar un problema, que afecta a un número moi elevado de estudantes, da forma más plausible e eficaz, pois a propia LOE no seu artigo 58, apartado 4, non eliminado pola LOMCE, contempla a posibilidade de que as Comunidades Autónomas e as universidades do seu ámbito territorial establezan convenios para a organización destas ensinanzas. Tan só se precisa un Real Decreto básico de adscrición que marque unha pauta xeral en toda España, e que incluso podería conter o esquema básico para a posterior integración, como xa propuxeron persoas vinculadas coa Plataforma Estatal por la Integración de las Enseñanzas Artísticas Superiores en el Espacio Universitario.

Xamais un problema tivo unha solución máis fácil, cómoda e rendible, sobre todo en termos de satisfacción das comunidades educativas e na propia mellora dunhas ensinanzas estratéxicas no ámbito das artes e da cultura. Estamos aínda a tempo para que con data do 1 de xullo de 2014 os centros superiores de ensinanzas artísticas do Estado, e as súas titulacións, se adscriban á universidade, e garantir así que os seus títulos, trala presentación da pertinente memoria de acreditación, sexan universitarios. De non operar con esa lóxica estarán xerando un prexuízo e un problema que traerá consecuencias nefastas para os titulados superiores en ensinanzas artísticas.

No hay comentarios:

Publicar un comentario